even zonder dollen, onderwijs is meer dan protocollen

Ik heb nog eens goed naar het protocol van de branche en belangenorganisaties gekeken. Daar staat beslist geen onzin in en is de moeite waard om te volgen, geen misverstand daarover.

Het stuit mij toch enigszins tegen de borst dat de ruimte die de overheid laat voor lokaal maatwerk, nu weer onmiddellijk ingenomen wordt door de machten en krachten uit de overlegpolder, alsof we zelf niet bij machte zijn om na te denken over wat ons te doen staat. Wederom een diskwalificatie van een vitale sector, die al eerder bewezen heeft dat zij prima in staat is om zelf in te schatten wat goed is voor kinderen. 

Goedbedoelde ondersteuning in de vorm van een wel heel dwingend gesteld protocol, ontneemt professionals bij voorbaat de moed om nog zelf na te willen denken. We kunnen immers toch niet opboksen tegen het beeld wat nu al aan de voorkant door de media op basis van het protocol aan ons voorgeschoteld wordt. RIVM-richtlijnen, informatie op GGD-websites, goed overleg o.a. met Veiligheidsregio, gemeente, collega bestuurders, etc. levert meer dan voldoende input om het goede gesprek met onze eigen mensen te voeren en lokaal maatwerk te leveren. 

Onderwijs gaat toch over ‘leren’? Vanuit de ‘maakbaarheidsreflex’ om alles in protocollen, richtlijnen en kaders vast te willen leggen, wordt ons kostbare ontwikkelruimte ontnomen. Net nu we als onderwijs door de disruptie van de crisis, abrupt in de ‘ontwikkelstand’ zijn gekomen en bijvoorbeeld versneld leren hoe we nieuwe technologie in kunnen zetten, wordt ons de mogelijkheid ontnomen om ook eens goed na te denken over de organisatie van het onderwijs. In mijn ogen een gemiste kans. 

Bij het ‘nieuwe normaal’ hoort ook dat we eens fundamenteel na gaan denken over de wijze waarop we wat meer (beleids)ruimte gaan maken en het overleg anders gaan organiseren. Eerder schreef ik in de epiloog van Finnish Lessons (in 2011) het volgende over de ‘regieverlegenheid’ in ons systeem. Ik moest eraan denken toen ik het protocol las. 

Het valt op dat Nederland kampioen ‘ruilverkavelen’ is. We hebben de fragmentatie optimaal georganiseerd. Voor elk thema of veranderproces hebben we aan de voorkant een sector, koepel, organisatie of instituut in stelling gebracht, bijgestaan door vele adviesorganen, stuur-, werk-, actie- of klankbordgroepen. Aan de achterkant hebben we dan ook nog nodige klachten-, bezwaren-, geschillen- of tuchtcommissies, een beroepsorgaan of een parlementaire enquête georganiseerd. Al dit overleg kost niet alleen veel tijd, het belemmert ook onze slagvaardigheid en innovatiekracht. 

Veel fundamenteler echter is de verkaveling van de ‘machten en krachten’ in Nederland. Wat je positief geformuleerd de ‘checks and balances’ van een systeem zou kunnen noemen, kun je in negatieve zin uitleggen als een doorgeschoten overlegcultuur, die garant staat voor stagnatie of stilstand. De status quo wordt het hoogst haalbare. Elk origineel idee wordt een bloedeloos compromis. Het is wel goed, maar het wordt zo niet beter. Alleen een schokervaring of een algemeen gevoeld urgentiebesef zet de raderen voor korte tijd opnieuw in beweging; daarna wordt het weer zoals het was in de polder. 

Als we kijken naar ‘machten en krachten’ in het onderwijs, dan zien we dat:  

  • De overheid (formele macht) geen lange termijnvisie kan hebben op de gewenste toekomstige samenleving en de rol van onderwijs daarin. De ontwikkeling van (jonge) kinderen is bij verschillende ministeries belegd. Beleid geldt maar voor één regeerperiode, is sterk afhankelijk van de actuele politieke coalitie, is ingegeven vanuit de lobby en/of de beleidsadviezen vanuit het middenveld en krijgt vorm in algemene sectorspecifieke convenanten en akkoorden. 
  • Het middenveld (positiemacht) bestaat uit een rijke schakering aan belangen, machten en krachten die hun verworven posities aan de vele overlegtafels in onze polder niet graag opgeven: 
    • Bestuurlijk overleg over onderwijs en jeugdbeleid op nationaal, regionaal en lokaal niveau;
    • Sectorspecifiek overleg in, met en tussen: PO, VO, MBO, HBO en universiteiten;
    • Aparte belangenbehartiging voor bestuurders, schoolleiders, leraren en ondersteuners;
    • Inhoudelijk overleg over vele structurele en actuele onderwerpen (o.a. arbeidsvoorwaarden, bekostiging, onderwijs- en beroepskwaliteit, passend onderwijs, VVE, etc.); 
    • Overleg op de grens van publieke en private bekostiging o.a. onderzoek en de professionaliserings- & adviesmarkt.
  • Uitgevers (kennismacht) in Nederland een merkwaardig monopolie hebben verworven. Waar in andere landen de overheid, de scholen of liever nog de professionals zelf over de inhoud van het curriculum en de toetsing gaan, hebben we dit in Nederland volledig in private handen gelegd. De les wordt bepaald door de inhoud van de methode. De toets wordt bepaald door het Cito. De leerlingenzorg is afhankelijk van een leerling(achter)volgsysteem en vakinhoudelijke ontwikkelingen hebben we verkaveld bij commercieel werkende kennisinstellingen of expertisecentra. Het is zorgwekkend dat daarmee het vakmanschap en de professionele status van leraren volledig uitgehold is. Zij zijn gedegradeerd tot uitvoerder van alles wat anderen voor hen bedacht hebben.

Het lijkt erop alsof we alles misschien wel te goed georganiseerd hebben. Toch zien we in toenemende mate inertie en onzekerheid. Een fundamenteel probleem vanuit onze Rijnlandse traditie is ‘regieverlegenheid’. Wie neemt het initiatief? Wie leidt? Wie houdt het overzicht? Wie stuurt bij? Wie is aanspreekbaar? Wie is of voelt zich verantwoordelijk? 

Een antwoord op basis van leerervaringen tijdens deze crisis: 

VERTROUWEN hebben in en RUIMTE maken voor ons cruciale beroep en onze vitale sector!

Deze column downloaden >>>

Werken in een vitale sector

Als iets de afgelopen dagen duidelijk is geworden, dan is het dat de wereld van kinderopvang en onderwijs, ook een vitale sector is en wel in een dubbele betekenis van het woord. Natuurlijk is onze sector naast o.a. zorg, veiligheid en logistiek van levensbelang voor het draaiende houden van de huidige en de toekomstige economie. Dat is evident.

Wat vooral opvalt is hoe vitaal onze sector is in de mate van creativiteit en flexibiliteit waarmee de professionals in onze sector, eensklaps geconfronteerd met een totaal andere realiteit, in staat blijken te zijn om hun maatschappelijke verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van kinderen met verve anders te kunnen organiseren.

Vaste werkpatronen maken plaats voor nieuwe energie en onverwachte oplossingen. Frontaal klassikaal lesgeven kan van de een op de andere dag zo goed als mogelijk vervangen worden door online thuisonderwijs. Het denken in verantwoordelijk zijn voor mijn groep, maakt onmiddellijk plaats voor als team gaan staan voor onze kinderen. Concurrentieverhoudingen tussen scholen en besturen verdwijnen als sneeuw voor de zon. Het delen van faciliteiten, personeel en ervaringen is geen enkel punt van discussie meer. De papieren werkelijkheid van gisteren is vandaag volstrekt onbelangrijk.  

De realiteit van deze crisis legt feilloos bloot welke fundamentele keuzes we als het er echt op aan komt ook kunnen maken. Wat ‘de bedoeling’ van ons vak is. Kinderen en ouders hebben ons nu nodig als baken van rust, als rots in de branding als lichtpuntje tussen alle negatieve berichtgeving in de media en als gids bij de vraag: ‘Juf hoe kan ik nu verder?’ 

In het hier en nu wordt onze diepste drijfveer van vakmensen in onderwijs en kinderopvang geraakt. Het maakt een ander type energie los. We staan anders in ons werk, met meer scherpte, meer bekommernis om elkaar, meer gericht op de vraag: ‘Wat kan ik doen?’ en dat is hartverwarmend om mee te maken. 

Beste collega’s: Ik ben trots op mijn vak en onze sector. Het mooie van onderwijs is dat het iedere dag opnieuw gemaakt wordt, door bewogen en bevlogen professionals zoals jij en ik. 

Download deze column >>>

Nuance

Op 28 november j.l. was het zover. Het eerste exemplaar van de Nederlandse bewerking van Nuance werd aan Michael Fullan aangeboden. Het was de zesde keer dat ik een boek van deze Canadese grootmeester van de onderwijsinnovatie mocht bewerken. Een hele eer.

Nuance laat zich het best samenvatten met een wijsheid van voetballend filosoof Johan Cruijff: ‘Je gaat het pas zien, als je het doorhebt.’ Genuanceerde leiders hebben het door. Ze voelen de tijdgeest, de context en wat er in het hier en nu voor de ontwikkeling van kinderen moet gebeuren, feilloos aan en handelen daarnaar.

Onderwijsdenker Michael Fullan begint aan het eind van zijn werkzame leven haast te krijgen. In Nuance heeft hij daarom een indringende boodschap voor leiders in alle sectoren: onderwijs is de sleutel voor een betere toekomst. We staan voor levensgrote maatschappelijke uitdagingen en er zijn, volgens Fullan, veel meer genuanceerde leiders nodig om de mensheid voor rampspoed en onheil te behoeden en onze (klein)kinderen te verzekeren van een goede toekomst. Als huidige generatie zijn we hen schatplichtig.

In deze publicatie werkt Fullan aan de hand van vele voorbeelden een model voor genuanceerd leiderschap uit. De lezer die bekend is met zijn werk, herkent vele concepten en inzichten uit eerdere publicaties. Hij vat ze kernachtig samen in drie, elkaar versterkende kenmerken van genuanceerd leiderschap:

  • collectieve ambitie: het samengaan van moreel besef, visie en focus;
  • adaptief vermogen: het vergroten van de leer-, verbeter- en verandercapaciteit in de context, waardoor je tot diepere en genuanceerdere inzichten komt;
  • en dat in een cultuur van verantwoordelijkheid en verantwoording, waar jouw leiderschap en eigentijds, doordacht onderwijs meer impact hebben op het leren en leven van kinderen.

In de epiloog duid ik de betekenis van genuanceerd leiderschap voor de Nederlandse context. Ik verken het concept ‘nuanceren’ en komt tot de conclusie dat het daarbij met name gaat om opdracht- en contextbewustzijn.

Download aanvullend interview uit OMJS Magazine >>>

ik heb zo waa…, waa…, waanzinnig gedroomd

Ik droomde dat het 2025 was. Ik liep het plein van een willekeurige basisschool in Nederland op. Ik zie dat de conciërge met een paar kinderen bladeren aan het opvegen is. Bij de voordeur lees ik dat basisschool ‘De Toekomst’ twaalf groepen heeft en samenwerkt met kinderopvang ‘Het Tolletje’. In de gang een hartelijke begroeting van juf Christie, die met een kleuter aan de hand op weg is naar haar lokaal. In elke groep zo’n twintig kinderen en voor iedere groep een gekwalificeerde leerkracht. Ik ontdek zowaar vier meesters. In de gezellige personeelsruimte spreekt ib’er José nog even de dag door met de twee onderwijsassistenten. Zij gaan vandaag aan de slag op het leerplein van de middenbouw met digitaal begeleide rekeninstructie de Ipads en begrijpend lezen. Tussendoor voeren ze individuele handelingsplannen uit met kinderen in groep 3 en 5.

Ik wandel verder en passeer de kamer van juf Manon, zij is directeur. Ze staat vriendelijk een ouder met een vraag over het overblijven te woord. Via de andere deur komt Sandra in haar rolstoel binnenrijden. Al vier jaar lang verzorgt zij twee ochtenden per week de administratie van ‘BS De Toekomst’ en op de andere ochtenden doet ze hetzelfde bij een andere school van de stichting. Sandra heeft ParnasSys net bijgewerkt en vraagt aan Manon wat ze de komende weken kan doen. Groep 8 gaat vanmorgen naar buiten om ontdekopdrachten bij de vijver te doen, daar wacht outdoor learning expert Anouk hen al op. Meester Jaap zegt met een brede lach op zijn gezicht dat zij vandaag Peter goed in de gaten moet houden, want hij is wat te enthousiast deze morgen. Meester Jaap heeft het komende uur tijd voor een gesprek met Manon en Jose om eens te praten over de voorbereiding op de schoolkeuze. Ook muziekdocente Evelien is vandaag op school voor muzieklessen en het schoolorkest na schooltijd. De leerkrachten hebben dan tijd om voor te bereiden of wat na te kijken …… 

Ruw haalt de wekker mij uit mijn slaap. Een nieuwe dag, nieuwe kansen. Was dit nu allemaal zo bijzonder? De realiteit anno 2019 is in veel scholen helaas anders: geen invallers, onbevoegden voor de klas, veel wisselingen in groepen, lang openstaande directievacatures, geen ondersteuning, haperende ICT, onvoldoende middelen voor onderhoud, etc, etc, etc. De continuïteit en de kwaliteit van ons onderwijs staan zwaar onder druk. Geen wonder dat er steeds meer maatschappelijke verontwaardiging klinkt. Met Prinsjesdag vertelt een trotse minister van financiën dat er 11 miljard begrotingsoverschot tegen de Haagse plinten klotst, dat er door het gunstige financiële klimaat plannen zijn voor een groot innovatiefonds, maar ondanks alle protesten van de afgelopen maanden is goed onderwijs net als betaalbare kinderopvang of toegankelijke jeugdzorg nog steeds geen Topprioriteit!

Hoe waarderen en benutten we alle talenten van onze (klein)kinderen?  Wat hebben we over voor een florerende, innovatieve kenniseconomie? Onze huidige welvaart is immers ook te danken aan het onderwijs van toen. Wat kost het eigenlijk om kinderen te leren dat participatie en burgerschap werkwoorden in plaats van loze lege beloften zijn? Hoe leer je kinderen zelf bewuste keuzes maken voor een gelukkig leven waarin niet alleen aandacht is voor jezelf, maar ook voor anderen en je leefomgeving? Grote vragen, die platgeslagen, gewoon om geld gaan. Dan nu de gewetensvraag aan ons allen, als burger of als beleidsmaker: Wat is de toekomst u eigenlijk waard? Welke structurele investeringen willen we de komende jaren doen in het fundament van onze samenleving?

In 2025 kan mijn droom gewoon werkelijkheid zijn. Zoveel onzinnige of overbodige dingen zitten er niet in. In het voortgezet onderwijs zijn het hele normale zaken, in elke organisatie is administratieve ondersteuning gemeengoed en in elk gezondheidscentrum wordt de huisarts bijgestaan door een team van specialisten. In elke andere sector is een gezonde, veilige werkplek met werkende technologie toch normaal. Kortom misschien kan een knappe kop of een beloftevolle trainee voor mij eens uitrekenen wat mijn droom de samenleving nu feitelijk zal kosten. Dan weten we tenminste waar we het over hebben. Misschien kan het CPB eens doorrekenen wat nu investeren in het fundament van de samenleving ons straks oplevert, niet alleen in bruto nationaal geluk, maar ook gewoon in keiharde euro’s die we dan niet hoeven te steken in het repareren van alles wat fout is gegaan. 

Dames en heren beleidsmakers: behaalde successen in het verleden zijn zeker geen garantie voor een fijne toekomst meer. Denk daar de komende maanden maar eens aan als u de verkiezingsprogramma’s weer aan het schrijven bent. Geen loze beloften graag dit keer, maar een concreet bedrag dat u het komende decennium structureel gaat investeren in het funderend onderwijs. Dames en heren politici in elk kinderleven krijgen we maar één kans. Ook u! 

als pdf downloaden >>>

Meer weten:

Impressie Bossche stakingsontbijt (Signum Onderwijs)

Bestuurlijk statement onderwijs in Nederland